Zasady realizacji wyroku trybunału konstytucyjnego w sprawie podstawy wymiaru zasiłków

Z dniem 7 lipca 2008r. wszedł w życie wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 czerwca 2008r. sygn.akt. SK 16/06 ( Dz.U. Nr 119, poz.771), w którym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U z 2005r. Nr 31, poz. 267 ze zm.) rozumiany w taki sposób, że w podstawie wymiaru zasiłku chorobowego nie uwzględnia się składników wynagrodzenia, od których pracownik uiścił składkę na ubezpieczenie chorobowe, a które nie są mu wypłacane za okres pobierania zasiłku chorobowego, jest niezgodny z art. 67 ust.1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Przy wykonywaniu tego wyroku należy stosować następujące zasady.

1. Zasady ustalania podstawy wymiaru zasiłków z tytułu choroby i macierzyństwa

   W związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego oraz pozostałych świadczeń w razie choroby i macierzyństwa, należy uwzględniać składniki wynagrodzenia, od których odprowadzana jest składka na ubezpieczenie chorobowe, z wyłączeniem składników, co do których obowiązujące u pracodawcy przepisy płacowe albo umowy o pracę (u pracodawców nie mających obowiązku tworzenia regulaminów wynagradzania), zawierają jednoznaczne postanowienia o zachowywaniu przez pracownika prawa do tego składnika wynagrodzenia za okres pobierania zasiłku.
   W razie braku takich postanowień w przepisach płacowych lub umowach o pracę należy uznać, że składnik wynagrodzenia nie jest wypłacany za okres pobierania zasiłku i powinien być przyjęty do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku. Jeżeli jednak powstaną wątpliwości, a pracodawca udokumentuje, że wypłaca składnik wynagrodzenia za okres pobierania zasiłku, mimo że nie zawarł tej zasady w przepisach płacowych lub umowie o pracę, składnika tego nie należy uwzględniać w podstawie wymiaru.
   Składniki wynagrodzenia, do których pracownik zachowuje prawo za okres pobierania zasiłku przysługującego w czasie ubezpieczenia, podlegają uwzględnieniu w podstawie wymiaru zasiłku przysługującego za okres po ustaniu tytułu ubezpieczenia.
   W celu realizacji zasady wynikającej z wyroku Trybunału Konstytucyjnego zostanie uaktualniony formularz ZUS Z-3 „Zaświadczenie płatnika składek”. Będzie on dostępny na stronach internetowych http://www.zus.pl/. Zmiany te zostaną także uwzględnione w formularzach ZUS Z-3 drukowanych przez Zakład.

2. Zasady stosowane przy uzupełnianiu składników wynagrodzenia, do których pracownik nie zachowuje prawa za okres pobierania zasiłku

   W przypadku, gdy przepisy płacowe nie zawierają wyraźnych postanowień o sposobie zmniejszania wysokości składnika wynagrodzenia, niewypłacanego za okres pobierania zasiłku, podlega on uwzględnieniu w podstawie wymiaru w kwocie faktycznej. Tylko w razie, gdy przepisy płacowe obowiązujące u pracodawcy, albo umowy o pracę, zawierają jednoznaczne zapisy o pomniejszaniu składnika wynagrodzenia za okres pobierania zasiłku w sposób proporcjonalny, podlega on uwzględnieniu w podstawie wymiaru zasiłku po uzupełnieniu na ogólnych zasadach określonych w ustawie z dnia 25 czerwca 1999r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2005r. Nr 31, poz.267 ze zm.).

3. Zasady postępowania w przypadku zasiłków przysługujących za okres przed dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego

   Ubezpieczeni, którym przed wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego obliczono podstawę wymiaru zasiłku bez uwzględnienia składników wynagrodzenia, do których nie zachowywali prawa w okresie pobierania zasiłku, mają prawo do wystąpienia o ponowne ustalenie podstawy wymiaru z uwzględnieniem tych składników.
   Zasady postępowania są odmienne w zależności od tego, czy w sprawie była wydawana decyzja czy nie oraz, czy było prowadzone postępowanie przed sądem.

   • postępowanie w sprawach, w których wydawana była decyzja

   W sprawach zakończonych decyzją ostateczną, od której nie zostało wniesione odwołanie do sądu, ma zastosowanie przepis art. 145a Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z tym przepisem, termin na wniesienie skargi o wznowienie postępowania wynosi jeden miesiąc od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. W myśl art.146 Kpa uchylenie decyzji nie może nastąpić, gdy od dnia doręczenia decyzji upłynęło pięć lat. Stosownie do powołanych przepisów pracownikom, którzy wystąpili ze skargą o wznowienie postępowania w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, tj. do 7 sierpnia 2008r., prawo do zasiłku, powinno zostać ustalone ponownie z uwzględnieniem w podstawie wymiaru składników wynagrodzenia, do których pracownik nie zachowywał prawa za okres pobierania zasiłku. Dotyczy to spraw, w których od daty doręczenia decyzji do dnia wejścia w życie orzeczenia TK, nie upłynęło pięć lat. W tych sprawach ponowne ustalenie podstawy wymiaru zasiłku, powinno nastąpić za okres wynikający z decyzji lub za okres, którego decyzja dotyczy.

   • postępowanie w sprawach zakończonych prawomocnym orzeczeniem sądu

   W sprawach, które zostały zakończone prawomocnym orzeczeniem sądu, mają zastosowanie przepisy art. 4011, art.404, art. 407 §2 oraz art.408 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tymi przepisami w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, do wznowienia postępowania właściwy jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, a jeżeli zaskarżono orzeczenia sądów różnych instancji, właściwy jest sąd instancji wyższej. Skargę o wznowienie wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, tj. do 7 października 2008r. W tych sprawach podstawa wymiaru zasiłku powinna być ustalona ponownie po zakończeniu postępowania przed sądem wznowionego w związku ze skargą. Wypłata wyrównania zasiłku powinna być dokonana za okres, którego postępowanie dotyczy.

   • postępowanie w sprawach, w których nie były wydawane decyzje

   W sprawach, w których nie były wydawane decyzje, ma zastosowanie art. 67 ust. 4 ustawy z dnia 25 czerwca 1999r. W takim przypadku, zgodnie ze wskazaniem Trybunału Konstytucyjnego, roszczenie o wypłatę zasiłku przedawnia się po upływie 3 lat od ostatniego dnia okresu, za który zasiłek przysługuje. W związku z tym, przeliczeniu podlegają zasiłki za okres 3 lat liczony od daty wystąpienia z wnioskiem w tej sprawie. Ponownemu ustaleniu podlega także zasiłek, gdy choćby ostatni dzień okresu, za który ten zasiłek przysługuje, mieści się w tak liczonym 3 letnim okresie. Wówczas wypłaty wyrównania dokonuje się za cały nieprzerwany okres pobierania zasiłku.

   Przykład:
   Pracownik w dniu 1 sierpnia 2008r. wystąpił z wnioskiem o ponowne ustalenie podstawy wymiaru zasiłku chorobowego w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Pracownikowi przysługiwał zasiłek za okresy:

   • od 20 czerwca 2005r. do 1 sierpnia 2005r. (nieprzerwany okres niezdolności do pracy orzeczony kilkoma zaświadczeniami lekarskimi ZUS ZLA),
   • od 10 do 15 września 2005r.

   Okres trzyletni liczony od daty wystąpienia z wnioskiem obejmuje okres od 1 sierpnia 2005r. do 1 sierpnia 2008r. W okresie tym mieści się pełny okres zasiłku od 10 do 15 września 2005r. W związku z tym, że w okresie tym mieści się ostatni dzień okresu zasiłku przysługującego nieprzerwanie od 20 czerwca do 1 sierpnia 2005r., roszczenie o przeliczenie podstawy wymiaru zasiłku za ten okres nie uległo przedawnieniu. A zatem należy ponownie ustalić podstawę wymiaru zasiłków przysługujących za okres od 20 czerwca do 1 sierpnia 2005r. oraz od 10 do 15 września 2005r.

   Ponowne ustalenie podstawy wymiaru w sprawach, w których nie były wydawane decyzje, powinno nastąpić także wtedy, gdy została wniesiona skarga o wznowienie postępowania w sprawach zakończonych decyzją lub w których toczyło się postępowanie przed sądem. W tym przypadku wniesienie skargi powinno być traktowane także jako wniosek o przeliczenie podstawy wymiaru wszystkich pobieranych zasiłków, bez konieczności występowania z oddzielnym wnioskiem w każdej sprawie.

   Przykład:
   Pracownikowi przysługiwał zasiłek chorobowy za okres:

   • od 1 do 30 czerwca 2006r.,
   • od 1 do 15 kwietnia 2008r.

   W sprawie podstawy wymiaru zasiłku chorobowego za okres od 1 do 30 czerwca 2006r. wydawana była decyzja i toczyło się postępowanie przez sądem, w sprawie zasiłku chorobowego za okres od 1 do 15 kwietnia 2008r. decyzja nie była wydawana.
   Pracownik w dniu 20 sierpnia 2008r. wniósł do sądu, który wydał orzeczenie, skargę o wznowienie postępowania w sprawie podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego za okres od 1 do 30 czerwca 2006r.
   Wniesienie w dniu 20 sierpnia 2008r. skargi jest równoznaczne z wniesieniem w tym dniu wniosku o ponowne ustalenie podstawy wymiaru zasiłków, w sprawie których nie były wydawane decyzje. Należy zatem ponownie ustalić, stosując zasady określone dla wniosków w tych sprawach, podstawę wymiaru zasiłku przysługującego pracownikowi za okres od 1 do 15 kwietnia 2008r.

   • postępowanie w przypadkach zasiłków przysługujących w dniu wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego

   W przypadku, gdy zasiłek przysługiwał w dniu wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, należy ponownie ustalić podstawę wymiaru zasiłku przysługującego za cały nieprzerwany okres. A zatem, należy wyrównanie zasiłku wypłacić także za tę część nieprzerwanego okresu, która przypada przed dniem wejścia w życie wyroku TK, tj. za okres przed dniem 7 lipca 2008r., bez konieczności występowania ubezpieczonego z wnioskiem w tej sprawie. Zasadę tę stosuje się odpowiednio, gdy w nieprzerwanym okresie pobierane były różne zasiłki w razie choroby i macierzyństwa lub wynagrodzenie za czas choroby i zasiłki.

   Przykład:
   Pracownicy przysługuje za okres:

   • od 1 lutego do 5 czerwca 2008r – zasiłek macierzyński,
   • od 6 czerwca do 8 lipca 2008r. – wynagrodzenie za okres choroby,
   • od 9 lipca do 5 sierpnia 2008r. – zasiłek chorobowy.

   Podstawę wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego pracownicy za okres od 9 lipca do 5 sierpnia 2008r. należy ustalić uwzględniając, zgodnie z wyrokiem TK, składniki wynagrodzenia, do których nie zachowuje ona prawa za okres pobierania zasiłku. Należy także, z urzędu, ustalić ponownie podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego przysługującego pracownicy za okres od 1 lutego do 5 czerwca 2008r., uznając że świadczenia przysługują w nieprzerwanym okresie. Do ponownego ustalenia podstawy wymiaru wynagrodzenia za okres niezdolności do pracy z powodu choroby, właściwy jest pracodawca.

   • wypłata odsetek

   We wszystkich przypadkach ponownego ustalania podstawy wymiaru zasiłków przysługujących za okres przed dniem ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego, wypłaty wyrównania zasiłku należy dokonać wraz z odsetkami.

   • dokumentowanie składników wynagrodzenia w celu ponownego ustalenia podstawy wymiaru i wypłaty wyrównania zasiłku, gdy właściwym do ustalania prawa do zasiłków pracownikom zatrudnionym u pracodawcy jest ZUS

   W celu ustalenia podstawy wymiaru zasiłków przysługujących za okres przed dniem ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego, pracodawca powinien ponownie wystawić zaświadczenie na formularzu ZUS Z-3, w którym poda składniki wynagrodzenia, do których pracownik nie zachowywał prawa w okresie pobierania zasiłku.
   Zaświadczenie nie będzie niezbędne w przypadku, gdy w poprzednio składanym w ZUS formularzu ZUS Z-3 ten składnik wynagrodzenia był wykazany i z posiadanych przez ZUS informacji jednoznacznie wynika, że nie przysługiwał za okres pobierania zasiłku, którego podstawa wymiaru jest ponownie ustalana.