Szczegółowe zasady podlegania ubezpieczeniom oraz ustalania podstawy wymiaru składek

Od 1 września 2013 r. wprowadzone zostały nowe tytuły ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego dla osób sprawujących osobistą opiekę nad dzieckiem.

Jaką osobę uznaje się za sprawującą osobistą opiekę nad dzieckiem

Osoba sprawująca opiekę nad dzieckiem własnym lub swojego małżonka, lub dzieckiem przysposobionym, przez okres do 3 lat, nie dłużej jednak niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 rok życia, a w przypadku dziecka, które z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności wymaga osobistej opieki tej osoby, przez okres do 6 lat, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 18 roku życia.

Warunek sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem jest spełniony, gdy nie nastąpiło trwałe zaprzestanie sprawowania tej opieki, natomiast dziecko uczęszcza do przedszkola, żłobka, klubu dziecięcego albo szkoły, niezależnie od liczby godzin pobytu w tych placówkach.

UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE

Ubezpieczenia emerytalne i rentowe

Ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają następujące osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem:

  1. osoby, które prowadziły pozarolniczą działalność gospodarczą przez okres co najmniej 6 miesięcy i zaprzestały jej prowadzenia albo zawiesiły wykonywanie działalności gospodarczej na podstawie nowo wprowadzonego art. 14a ust. 1d ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2015 r. poz. 584, z późn. zm.). 
    Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi kwota 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych na dany rok kalendarzowy. Składka w nowej wysokości obowiązuje od 1 stycznia do 31 grudnia danego roku.
  2. osoby, które prowadziły inną niż określoną w przepisach o swobodzie działalności gospodarczej pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez okres co najmniej 6 miesięcy i które zaprzestały jej prowadzenia.
    Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi kwota 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych na dany rok kalendarzowy. Składka w nowej wysokości obowiązuje od 1 stycznia do 31 grudnia danego roku.
  3. zleceniobiorcy, którzy wykonywali pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, przez okres co najmniej 6 miesięcy i którzy zaprzestali jej wykonywania. 
    Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi kwota 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych na dany rok kalendarzowy. Składka w nowej wysokości obowiązuje od 1 stycznia do 31 grudnia danego roku. Podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie może być wyższa niż przeciętna miesięczna kwota stanowiąca podstawę wymiaru składek w okresie 6 miesięcy kalendarzowych poprzedzających okres sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem i nie może być niższa niż 75% kwoty minimalnego wynagrodzenia.
  4. osoby współpracujące, o których mowa w art. 8 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez okres co najmniej 6 miesięcy z osobami, o których mowa w pkt 1-3, i które zaprzestały tej współpracy. 
    Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi kwota 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych na dany rok kalendarzowy. Składka w nowej wysokości obowiązuje od 1 stycznia do 31 grudnia danego roku.
  5. osoby duchowne, podlegające z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym przez okres co najmniej 6 miesięcy. 
    Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi kwota minimalnego wynagrodzenia.

Zatem warunkiem objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi jest np. rozwiązanie lub wygaśnięcie umowy zlecenia, zaprzestanie lub zawieszenie wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej, utrata statusu wspólnika spółki jawnej, partnerskiej, komandytowej albo jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Także duchowni, którzy zamierzają podlegać ubezpieczeniom z tytułu sprawowania opieki, powinni być wyrejestrowani z ubezpieczeń jako osoby duchowne.

Dodatkowe warunki:

  • warunek prowadzenia pozarolniczej działalności, wykonywania umowy zlecenia, współpracy przy prowadzeniu działalności lub umowie zlecenia albo bycia osobą duchowną przez okres co najmniej 6 miesięcy uważa się za spełniony, jeżeli osoby podlegały (obowiązkowo lub dobrowolnie) z tych tytułów nieprzerwanie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym bezpośrednio przed dniem rozpoczęcia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem i opłacały składki na te ubezpieczenia, a przerwy w ich opłacaniu były spowodowane jedynie pobieraniem świadczeń z ubezpieczenia chorobowego bądź wypadkowego z danego tytułu. Zatem warunek ten spełniony jest również w przypadku, gdy osoba w okresie 6 miesięcy poprzedzających sprawowanie opieki podlegała ubezpieczeniom społecznym jako osoba pobierająca zasiłek macierzyński nabyty z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności, współpracy przy prowadzeniu działalności, przez zleceniobiorcę albo osobę duchowną,
  • warunek bezpośredniości, o którym mowa wyżej, jest spełniony w przypadku złożenia oświadczenia o zamiarze podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu sprawowania opieki w terminie 7 dni od ustania poprzedniego tytułu,
  • warunek opłacania składek powinien być spełniony tylko w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność, osób z nimi współpracujących, a także osób duchownych będących płatnikami składek na własne ubezpieczenia,  
  • prawo do objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi przysługuje jednemu z rodziców, pod warunkiem że drugie z rodziców nie jest objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem albo ubezpieczeniami jako osoba:
    • pobierająca zasiłek macierzyński, zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego,
    • przebywająca na urlopie wychowawczym,
    • sprawująca osobistą opiekę nad dzieckiem, bądź
    • nie jest objęta ubezpieczeniem emerytalnym z tytułu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Warunek ten nie ma zastosowania w przypadku osób samotnie wychowujących dziecko (np. małżonków rozwiedzionych).

  • prawo do finansowania składek z budżetu państwa, jeżeli jedno z rodziców przebywa na urlopie wychowawczym, a drugie jednocześnie spełnia warunki określone w pkt 1-5, przysługuje osobie przebywającej na urlopie wychowawczym.
  • osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem:
  • osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jeżeli opiekę tę sprawują na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Warunek ten jest spełniony także w przypadku osób sprawujących co do zasady opiekę w Polsce, których wyjazd poza terytorium kraju ma charakter krótkotrwały. 

Okres podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym:

Osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem spełniające podane warunki podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym od dnia określonego w oświadczeniu jako dzień rozpoczęcia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym oświadczenie zostało złożone do ZUS, do dnia wskazanego w oświadczeniu jako dzień zakończenia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Prawo do objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi może być wykorzystane w całości lub w nie więcej niż 4 częściach i przysługuje przez okres:

  • do 3 lat, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 5 roku życia,
  • do 6 lat - w przypadku dziecka, które z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności wymaga osobistej opieki, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 18 roku życia.

Bieg okresu sprawowania osobistej opieki rozpoczyna się z dniem objęcia odpowiednimi ubezpieczeniami, natomiast okres sprawowania opieki ustala się tak samo, jak w przypadku uprawnienia do urlopu wychowawczego.

Ubezpieczenie emerytalne

Osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem, które nie spełniają warunków do podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, o których mowa wyżej w pkt 1-5 podlegają wyłącznie ubezpieczeniu emerytalnemu. Osoby te nie podlegają ubezpieczeniom rentowym, chorobowemu ani wypadkowemu.
Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne tych osób stanowi 75% kwoty minimalnego wynagrodzenia.

Dodatkowe warunki:

  • prawo do objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym przysługuje jednemu z rodziców, pod warunkiem że drugie z rodziców nie jest objęte ubezpieczeniem emerytalnym z tego tytułu albo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi jako osoba:
    • pobierająca zasiłek macierzyński,
    • przebywająca na urlopie wychowawczym, pobierająca zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego,
    • sprawująca osobistą opiekę nad dzieckiem.

Warunek ten nie ma zastosowania w przypadku osób samotnie wychowujących dziecko (np. małżonków rozwiedzionych).

Okres podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu:

Od dnia określonego w oświadczeniu jako dzień rozpoczęcia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym oświadczenie zostało złożone do ZUS, do dnia wskazanego w oświadczeniu jako dzień zakończenia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Prawo do objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym może być wykorzystane w całości lub w nie więcej niż 4 częściach i przysługuje przez okres:

  • do 3 lat, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 5 roku życia,
  • do 6 lat - w przypadku dziecka, które z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności wymaga osobistej opieki, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 18 roku życia.

Zasady finansowania składek na ubezpieczenia społeczne

Składki na ubezpieczenia emerytalne oraz na ubezpieczenia rentowe wyżej wymienionych osób finansuje w całości budżet państwa za pośrednictwem ZUS.

UBEZPIECZENIE ZDROWOTNE

Obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu podlegają osoby objęte obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem i niepodlegające obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z innego tytułu.

Obowiązek ubezpieczenia powstaje z dniem objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad dzieckiem, a wygasa z dniem zakończenia sprawowania tej opieki.

Podstawę wymiaru składki stanowi kwota odpowiadająca wysokości specjalnego zasiłku opiekuńczego przysługującego na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych.

UWAGA!

Obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego nie podlegają osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem, które z tytułu sprawowania opieki podlegają wyłącznie ubezpieczeniu emerytalnemu.

PŁATNIK SKŁADEK

Płatnikiem składek dla osób sprawujących osobistą opiekę nad dzieckiem jest ZUS.

Na podstawie danych zawartych w oświadczeniu ZUS zgłosi do ubezpieczeń społecznych i odpowiednio do ubezpieczenia zdrowotnego oraz do wyrejestrowania w przypadku ustania warunków uzasadniających opłacanie składek.

Za osoby objęte ubezpieczeniami ZUS sporządza dokumenty rozliczeniowe za każdy miesiąc podlegania ubezpieczeniom, w terminie do 15 dnia następnego miesiąca. Na tej podstawie są za nie pokrywane składki ze środków budżetu państwa.  

FUNDUSZ PRACY, FUNDUSZ GWARANTOWANYCH ŚWIADCZEŃ PRACOWNICZYCH, FUNDUSZ EMERYTUR POMOSTOWYCH

Za osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem nie są opłacane składki na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, Fundusz Emerytur Pomostowych.

OŚWIADCZENIE

Osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem, spełniające wskazane wyżej warunki, składają w ZUS oświadczenie o zamiarze podlegania odpowiednio ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym albo ubezpieczeniu emerytalnemu.
Oświadczenie to powinno zawierać:

  • imię i nazwisko osoby sprawującej osobistą opiekę nad dzieckiem oraz jej numer PESEL, a w razie gdy nie nadano numeru PESEL - serię i numer dowodu osobistego lub paszportu,
  • adres miejsca zamieszkania,
  • dzień rozpoczęcia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem,
  • dzień zakończenia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem,
  • imię i nazwisko dziecka oraz datę jego urodzenia,
  • informację o ostatnim okresie ubezpieczenia,
  • informację o korzystaniu lub niekorzystaniu przez drugiego z rodziców z uprawnień określonych w art. 6 ust. 1 pkt 19 lub art. 6a ust. 1 lub art. 6b ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

UWAGA!

O wszelkich zmianach w stosunku do danych wskazanych w oświadczeniu osoba, która je złożyła, zobowiązana jest zawiadomić Zakład w terminie 7 dni od dnia zaistnienia tych zmian.

Łącznie z oświadczeniem osoby te obowiązane są przedłożyć oryginały:

  • skróconego odpisu aktu urodzenia dziecka,
  • orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności, w przypadku posiadania przez dziecko takiego orzeczenia.

Osoba sprawująca osobistą opiekę, podlegająca z tego tytułu ubezpieczeniu zdrowotnemu, może wnosić o zgłoszenie członków rodziny nieposiadających innego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego. W tym celu powinna przekazać również odpowiednie dane w oświadczeniu. O zaistnieniu okoliczności powodujących ustanie statusu członka rodziny ubezpieczony powinien zawiadomić ZUS w terminie 7 dni od dnia zaistnienia tych okoliczności, poprzez złożenie oświadczenia, będącego wnioskiem o wyrejestrowanie członka rodziny z ubezpieczenia zdrowotnego. Okoliczności takie zachodzą np. w sytuacji, gdy członek rodziny nabędzie inny tytuł do ubezpieczenia zdrowotnego, dziecko po ukończeniu 18 roku życia zaprzestanie kształcenia się.  

Przejdź do wzorów oświadczeń: Jesteś osobą sprawującą osobistą opiekę nad dzieckiem - przeczytaj.

Podstawa prawna:

  • ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 963),
  • ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 581 z późn. zm.).