Ojcowie na zasiłku macierzyńskim. Dane ZUS za 2025 r. pokazują zmianę trendu w podziale opieki nad dziećmi

W 2025 r. mężczyźni stanowili 33,4 proc. wszystkich osób pobierających zasiłek macierzyński, wobec 33,8 proc. w 2024 r. Choć udział ten jest na zbliżonym poziomie, to w poszczególnych rodzajach urlopów widoczne są istotne zmiany strukturalne.

Najbardziej dynamiczny wzrost dotyczy urlopu rodzicielskiego. W 2024 r. ojcowie stanowili 12,3 proc. osób pobierających zasiłek macierzyński z tego tytułu, natomiast w 2025 r. było ich już 16,7 proc. To wzrost o ponad 4 punkty procentowe rok do roku, który nastąpił mimo spadku liczby urodzeń. Potwierdza to rosnącą aktywność ojców w korzystaniu z tego uprawnienia.

Urlop ojcowski i urlop rodzicielski – stabilne i rosnące zainteresowanie

Prawo do urlopu ojcowskiego jest wyłącznym i samodzielnym prawem ojca niezależnym od uprawnień matki dziecka. Ten szczególny urlop jest uprawnieniem osobistym pracownika ojca i nie może zostać przeniesiony na inną osobę, np. matkę dziecka. Przysługuje też ojcom adopcyjnym.

Urlop ojcowski może trwać do 2 tygodni, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia, natomiast przy adopcji – do upływu 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia orzekającego przysposobienie (jednocześnie nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 14. roku życia). Urlop ojcowski można wykorzystać  jednorazowo w całości (2 tygodnie), albo dzieląc go na dwie równe części (po 1 tygodniu).

Wysokość zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu ojcowskiego wynosi 100% podstawy wymiaru zasiłku.

O urlop należy wystąpić do swojego pracodawcy. Wniosek w postaci papierowej lub elektronicznej powinien być złożony w terminie nie krótszym niż 7 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Pracodawca musi uwzględnić złożony w odpowiednim terminie i kompletny wniosek pracownika w sprawie udzielenia urlopu ojcowskiego. Jeżeli pracownik złoży wniosek o urlop ojcowski z naruszeniem 7-dniowego terminu, czyli np. tylko z 3-dniowym wyprzedzeniem, pracodawca ma prawo nie uwzględnić wniosku.

Urlop rodzicielski – więcej tygodni urlopu i nowy podział między rodzicami 

Wymiar urlopu rodzicielskiego zmienił się od 26 kwietnia 2023 r. w wyniku nowelizacji Kodeksu pracy wdrażającej dyrektywę (UE) 2019/1158 w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów.

Łączny czas trwania urlopu rodzicielskiego został wydłużony:

• do 41 tygodni – jeśli urodziło się lub rodzina przyjęła na wychowanie jedno dziecko,
• do 43 tygodni – jeśli urodziło się lub rodzina przyjęła na wychowanie dwoje lub więcej dzieci jednocześnie.

Rodzice dzieci, które mają zaświadczenie „za życiem”, mają prawo do dłuższego urlopu rodzicielskiego – nawet do 65 tygodni – jeśli przy jednym porodzie urodziło się jedno dziecko lub 67 tygodni – jeśli przy jednym porodzie urodziło się dwoje lub więcej dzieci.

9 tygodni wyłącznie dla drugiego rodzica – zasada „use it or lose it”

Kluczową zmianą wprowadzoną w 2023 r. jest 9-tygodniowa, nieprzenoszalna część urlopu rodzicielskiego, przysługująca każdemu z rodziców indywidualnie. Tego prawa nie można przekazać drugiemu z rodziców. Jeśli uprawnienie to nie zostanie wykorzystane, przepada.

W praktyce oznacza to, że:

• każdy z rodziców ma wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego,
• rodzice nie mogą się podzielić tą częścią urlopu.

Prawo do nieprzenoszalnych 9 tygodni urlopu rodzicielskiego przysługuje zarówno pracującej matce dziecka, jak i pracującemu ojcu, a pozostałym wymiarem urlopu, tj. 23 albo 25 tygodniami rodzice dziecka mogą podzielić się wg swojego uznania. To rozwiązanie ma zwiększyć udział ojców w opiece nad dziećmi i jest jednym z głównych mechanizmów promowanych przez dyrektywę work-life balance. Zasiłek macierzyński za okres tych 9 tygodni urlopu rodzicielskiego wynosi 70% podstawy wymiaru zasiłku. Jest jednak wyjątek. W sytuacji, gdy matka dziecka, nie później niż 21 dni po porodzie, złoży wniosek o wypłatę zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze, wysokość zasiłku będzie wynosić 81,5% podstawy wymiaru zasiłku.

Jak wnioskować o zasiłek macierzyński za okres urlopu rodzicielskiego

Wniosek o przyznanie urlopu rodzicielskiego składa się podobnie jak wniosek o urlop ojcowski, ale z większym wyprzedzeniem, tj. nie później niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu. Przepisy przewidują także możliwość rezygnacji z urlopu rodzicielskiego. Aby podjąć pracę, trzeba złożyć pisemny wniosek na 21 dni przed jej rozpoczęciem. Pracodawca powinien uprzednio wyrazić zgodę na powrót rodzica pracownika do pracy.

Zasiłek macierzyński za okres urlopu rodzicielskiego może być:

• wykorzystany jednorazowo albo
• podzielony na maksymalnie 5 części.

Ostatnia część urlopu może przypadać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończy 6 lat, przy czym inne są zasady, jeśli chodzi o dziecko przyjęte na wychowanie. Szczegóły dostępne są na stronie internetowej ZUS. 

Dane ZUS potwierdzają skuteczność unijnych rozwiązań

Celem dyrektywy work-life balance było m.in. zwiększenie udziału ojców w opiece nad dziećmi oraz ułatwienie kobietom powrotu na rynek pracy. Dane ZUS za 2025 r. pokazują, że nowe rozwiązania – zwłaszcza wyłączna część urlopu dla drugiego rodzica – realnie wpływają na decyzje rodzin i prowadzą do stopniowej, ale trwałej zmiany modelu korzystania z urlopów rodzicielskich w Polsce.